259

برخیز بتا، بیار بهرِ دلِ ما

حل کن به‌جمالِ خویشتن مشکلِ ما

یک‌کوزه شراب تا به‌هم نوش کنیم

زآن‌پیش‌که کوزه‌ها کنند از گِلِ ما

(خیّام)

253

من بی میِ ناب زیستن نتوانم

بی‌باد کشید بارِ تن نتوانم

من بنده‌ی آن‌دَم‌ام که ساقی گوید

یک‌جامِ دگر بگیر و من نتوانم

(خیّام)

* این‌رباعی بدین‌صورت به «مَهسَتی گنجوی» هم نسبت داده شده است:

هم مستم و هم غلامِ سرمستانم!

بیزار ز زهد و بنده‌ی ایمانم!

من بنده‌ی آن‌دَمَم که ساقی گوید

یک‌جامِ دگر بگیر و من نستانم!

246

گر آمدن‌ام به‌من بُدی، نامدمی

ور نیز به‌خودشدن بُدی کی شدمی

به زآن نبُدی که اندرین کون‌وفساد

نه آمدمی، نه شدمی، نه بُدَمی

(خیّام)

239

در صومعه و مدرسه و دِیر و کِنِشت

ترسنده‌ی دوزخ‌اند و جویای بهشت

آن‌کس که ز اسرارِ خدا باخبر است

زین‌تخم در اندرونِ دل هیچ نکِشت

(خیّام)

232

ای‌کاش که جای آرمیدن بودی

یا این‌رهِ دور را رسیدن بودی

یا از پسِ صدهزارسال از دلِ خاک

چون‌سبزه امیدِ بَردَمیدن بودی…

(خیّام)

225

می گرچه حرام است، ولی تا که خورَد!

وآن‌گاه چه‌مقدار و کی و با که خورَد!

هرگاه که این‌چهارشرط آید جمع

گر می نخورَد مردم ِدانا، که خورَد!؟

(خیّام)

218

افسوس‌که بی‌فایده پَرسوده شدیم

وز داسِ سپهرِ سرنگون سوده شدیم

دردا و ندامتا که تا چشم زدیم

نابوده به‌کامِ خویش، نابوده شدیم

(خیّام)

212

سنّت* مکن و فریضه‌ها** را بگذار

وین‌لقمه که داری ز کسان بازمدار

غیبت مکن و دلِ کسی‌را مازار:

در عهده‌ی آن‌جهان منم، باده بیار!

(خیّام)

* سنّت: آیین و روش پیامبر اسلام؛ و آن مرکّب‌از قول و فعل و اقرار است.

** فریضه: واجباتِ شریعتِ اسلام

203

اسرارِ ازل‌را نه تو دانیّ و نه من

وین‌خطّ مقرمط* نه تو خوانیّ و نه من

هست از پسِ پرده گفت‌وگوی من‌وتو

چون پرده برافتد نه تو مانیّ و نه من

(خیّام)

* مُقَرمَط: درهم و تنگ‌نبشته

197

از آمدن‌ورفتنِ ما سودی کو؟

وز تارِ وجودِ عمرِ ما پودی کو؟

در چنبرِ چرخ جانِ چندین‌پاکان

می‌سوزد و خاک می‌شود، دودی کو؟

(خیّام)

191

قومی متفکّرند اندر رهِ دین

قومی به‌گمان فتاده در راهِ یقین

می‌ترسم ازآن‌که بانگ آید روزی

کای بی‌خبران راه نه آن است و نه این!

(خیّام)

185

این‌بحرِ وجود آمده بیرون ز نهفت

کس نیست‌که این‌گوهرِ تحقیق بسُفت

هرکس سخنی از سرِ سودا گفتند

زآن‌روی که هست، کس نمی‌داند گفت

(خیّام)

180

هنگامِ صبوح ای‌صنمِ فرّخ‌پی

برساز ترانه‌ییّ و پیش آور می

کافگند به‌خاک صدهزاران جم و کِی

این‌آمدنِ تیرمَه و رفتنِ دی

(خیّام)

175

با من تو هرآن‌چه گویی از کین گویی

پیوسته مرا مُلحِد و بی‌دین گویی

من خود مُقِرَم بدان‌چه هستم، لیکن

انصاف بده! تو را رسد کاین گویی!؟

(خیّام)

170

هنگامِ سپیده‌دَم خروسِ سحری

دانی‌که چرا همی‌کند نوحه‌گری؟

یعنی‌که نمودند در آیینه‌ی صبح

کز عمر شبی گذشت و تو بی‌خبری!

(خیّام)

163

در کارگهِ کوزه‌گری بودم دوش

دیدم دوهزار کوزه گویای خموش

هریک به‌زبانِ حال با من می‌گفت

کو کوزه‌گر و کوزه‌خر و کوزه‌فروش؟

(خیّام)

157

چون ابر به‌نوروز رخِ لاله بشست

برخیز و به‌جامِ باده کن عزم درست

کین‌سبزه که امروز تماشاگهِ توست

فردا همه از خاکِ تو برخواهد رُست

(خیّام)

152

می خور که به‌زیرِ گِل بسی خواهی‌خفت

بی‌مونس و بی‌حریف و بی‌همدم و جفت

زنهار به‌کس مگوی این‌رازِ نهفت:

هر لاله که پژمرد، نخواهد بشکفت!

(خیّام)

147

با تو به‌خرابات اگر گویم راز

به زآن‌که به‌محراب کنم بی‌تو نماز

ای‌اوّل و ای‌آخر و جز تو همه هیچ

خواهی تو مرا بسوز و خواهی بنواز

(خیّام)

141

من هیچ ندانم‌که مرا آن‌که سرشت

از اهل‌بهشت گفت یا دوزخِ زشت!

قوتیّ و بُتیّ و باده‌یی برلبِ کِشت

این‌چار مرا نقد و تو را نسیه بهشت!

(خیّام)

135

پیش‌از من‌وتو لیل‌ونهاری بوده‌ست

گردنده‌فلک نیز به‌کاری بوده‌ست

زنهار، قدم به‌خاک آهسته نهی

کآن مردمکِ چشمِ نگاری بوده‌ست

(خیّام)

129

در هر دشتی‌که لاله‌زاری بوده‌ست

از سرخیِ روی شهریاری بوده‌ست

هردانه که از روی زمین سر برزد

خالی‌ست که بر رخِ نگاری بوده‌ست

(خیّام)

123

چون‌آب (به‌جویبار) و چون‌باد (به‌دشت)

روزی‌دگر از نوبتِ عمرم بگذشت

هرگز غمِ دو روز مرا یاد نگشت:

روزی‌که نیامده‌ست و روزی‌که گذشت

(خیّام)

117

بر سنگ زدم دوش سبوی کاشی

(سرمست بُدَم‌که کردم این اوباشی)

با من به‌زبانِ حال می‌گفت سبوی:

«من چون‌تو بُدَم، تو نیز چون‌من باشی…»

(خیّام)

109

ای‌پیرِ خردمند، پـگـَه تر برخیز

وآن‌کودکِ خاک‌بیز را بنگر تیز

پندش دِه و گو که نرم‌نرمک می‌بیز

مغزِ سرِ کی‌قباد و چشمِ پرویز…

(خیّام)

 

104

چون آمدن‌ام به‌من نبُد روزِ نخست،

وین‌رفتنِ بی‌مراد عزمی‌ست درست؛

برخیز و میان ببند ای‌ساقی، چُست:

کاندوهِ جهان به‌می فروخواهم‌شست

(خیّام)

96

از روی حقیقتی (نه از روی مجاز)

ما لُعبَتَکانیم و فلک لُعبَت‌باز:

یک‌چند درین‌بساط بازی کردیم،

رفتیم به‌صندوق ِعدم یک‌یک باز…

(خیّام)

 

90

من ظاهرِ نیستیّ و هستی دانم

من باطنِ هر فراز و پستی دانم

با این‌همه از دانشِ خود شرم‌ام باد

گر مرتبه‌یی ورای مستی دانم!

(خیّام)

85

از من رمقی به‌سعیِ ساقی مانده‌ست،

وز صحبتِ خلق بی‌وفایی مانده‌ست.

از باده‌ی دوشین قدحی بیش نماند،

از عمر ندانم‌که چه باقی مانده‌ست…

(خیّام)

79

گویند «مخور باده به‌شعبان، نه رواست!»

نی‌نیز رجب که «آن مَهِ خاصِ خداست!»

شعبان و رجب مَهِ خدای است و رسول

می در رمضان خوریم کآن خاصه‌ی ماست!

(خیّام)

72

گر دست دهد ز مغزِ گندم نانی،

از می کدویی، ز گوسپندی رانی؛

با دلبرکی نشسته در ویرانی:

عیشی بُوَد آن، نه‌حدّ هر سلطانی!

(خیّام)

67

تا کی ز چراغِ مسجد و دودِ کِنِشت!؟

تا چند زیانِ دوزخ و سودِ بهشت!؟

رو با سرِ روزِ اوّلین شو که قلم

اندر ازل آن‌چه بودنی بود نبشت…

(خیّام)

61

ای‌دوست بیا تا غمِ فردا نخوریم

وین یک‌دَمِ نقد را غنیمت شمریم

فردا که ازین‌دیرِ کهن درگذریم

با هفت‌هزارساله‌گان سربه‌سریم

(خیّام)

56

از دفترِ عمر پاک می‌باید شد
در چنگِ اجل هلاک می‌باید شد
ای‌ساقیِ خوش‌لقا تو فارغ منشین،
آبی دَردِه که خاک می‌باید شد…
(خیّام)

53

می می‌خورم و مخالفان از چپ‌وراست
گویند «مخور باده که دین‌را اَعداست!»
چون دانستم‌که می عدوی دین است
والله بخورم خونِ عدو را که رواست!
(خیّام)

48

تا دست بر اتفاق برهم نزنیم،
پایی ز نشاط بر سرِ غم نزنیم.
خیزیم و دَمی زنیم پیش‌از دَمِ صبح،
کین‌صبح بسی دمد که ما دَم نزنیم.
(خیّام)

43

دورانِ جهان بی‌می و ساقی هیچ است!
بی‌زمزمه‌ی ساز عِراقی هیچ است!
هرچند در احوالِ جهان می‌نگرم،
حاصل‌همه عشرت است و باقی هیچ است!
(خیّام)

37

یاران به‌مُرافقت چو دیدار کنید
شاید که ز دوست یاد بسیار کنید!
چون باده‌ی خوش‌گوار نوشید به‌هم
نوبت چو به‌ما رسد، نگون‌سار کنید…
(خیّام)

31

آنان‌که محیطِ فضل و آداب شدند
در جمعِ کمال شمعِ اصحاب شدند
ره زین‌شبِ تاریک نبردند به‌روز
گفتند فسانه‌ییّ و درخواب شدند
(خیّام)

23

زآن‌پیش‌که غم‌هات شبیخون آرند
فرمای‌که‌تا باده‌ی گل‌گون آرند
تو زر نه‌یی ای‌غافلِ نادان که تو را
در خاک نهند و باز بیرون آرند!
(خیّام)

16

ای‌چرخ، ز گردشِ تو خرسند نی‌ام
آزاد کن‌ام که لایقِ بند نی‌ام
گر میلِ تو با بی‌خرد و نااهل است
من‌نیز چنان اهل و خردمند نی‌ام
(خیّام)

9

از جمله‌ی رفته‌گانِ این‌راهِ دراز
بازآمده‌یی کو که خبر گوید باز؟
هان، بر سرِ این دوراهه‌ی راز و نیاز
چیزی نگذاری، که نمی‌آیی باز!
(خیّام)

4

گویند که «دوزخی بُوَد عاشق و مست»
قولی‌ست خِلاف! دل در او نتوان بست!
گر عاشق و مست دوزخی خواهد بود
فردا باشد بهشت همچون‌کفِ دست!
(خیّام)